VillmarksFisk as. í Bardu

Bleikjueldisstöðin VillmarksFisk as. í Bardu er á sínu fyrsta starfsári, en fiskur kom þar fyrst inn þann 2. apríl síðastliðinn. Hugmyndin að rekstrinum kom í kjölfar tilrauna með áframeldi á villtri bleikju sem aðstandendurnir höfðu gert í útihúsi í nágrenninu. Eldið í nýju stöðinni byggir sumsé á að villt bleikja er veidd í gildrur og flutt í eldistanka.

Fiskeldisstöðin kostaði um 9 milljónir norskra króna í byggingu. Þessi fiskeldisstöð byggir á endurnýtingu vatns og er öll hin fullkomnasta að gerð og vandlega úthugsuð í uppbyggingu. Ekki var annað að sjá en að þarna væri allt til alls, vatnsdælur, fiskidæla, hreinsitromlur, vararafstöð, súrefnisframleiðslutæki, fóðurkerfi og stýribúnaður svo nokkuð sé nefnt. Því var það stóra spurningin hvort svona eining hefði rekstrargrundvöll, því óneitanlega er þetta talsvert mikill stofnkostnaður fyrir ekki meira eldisrými (400m³ eða um 22,5 þúsund íslenskar krónur á hvern rúmmetra).

Fyrir utan slátrun og vinnslu á fiskinum var gert ráð fyrir að hinn daglegi rekstur þyrfti um 2,5 ársverk.

Mynd 1: Fiskeldisstöðin VillmarksFisk as. í Bardu.

Fiskurinn sem notaður er í eldið er staðbundin bleikja sem kemur úr Altevatninu sem liggur í nágrenninu. Vatnið er mjög stórt, eða um 72 ferkílómetrar að stærð og hefur fyrirtækið leyfi til að sækja þangað um 150 þúsund bleikjur á ári. Veiðarnar fara fram með gildrum (svokallaðir teinar) sem gerðar eru út fínriðnu vírneti. Þorskhrogn eru notuð sem agn í gildrurnar. Veiðarnar fara einkanlega fram í gegn um ís, enda er vatnið jafnan ísi lagt frá október og fram í maí. Fyrirtækið getur lagt út um 130 gildrur í einu en dyntir bleikjunnar ráða mestu um hvernig veiðist.

Fiskurinn sem kemur í gildrurnar er mjög breytilegur að stærð, allt frá ca. 15 g upp í ca. 250 g. Á síðasta söfnunartímabili var meðalþyngd fiska sem teknir voru til áframeldis um 50 g. Eftir að fiskurinn hefur náð sér eftir flutninginn í eldisstöðina er hann stærðarflokkaður. Athygli vakti hversu einsleitir eldishóparnir voru í tönkunum eftir flokkunina og virtist vera nægilegt að skipta villta fiskinum upp í þrennt í upphafi. Jafnframt vakti athygli mína hversu fáir fiskar sýndu ytri kynþroskaeinkenni, þrátt fyrir að ég væri þarna staddur á náttúrulegum hrygningartíma bleikju. Fiskurinn var mjög heillegur og svipaði til bleikjunnar sem höfð er í eldi á Hólum þó líklega ívið rauðleitari á kviðinn.

Eftir að villti fiskurinn var tekinn inn var hann alinn við stöðugt ljós til að draga úr líkum á kynþroska. Þó ekki sé búið að reka fiskeldisstöðina nema í nokkra mánuði höfðu eldismennirnir ekki ástæðu til að ætla að kynþroski yrði vandamál. Í forathugun þeirra, áður en lagt var af stað með eldi í miklum mæli, hafði kynþroski ekki verið mikið vandamál. Stöðugt ljós hafði hinsvegar ruglað villta fiskinn þannig að finna mátti einstaka kynþroska fiska á öllum tímum ársins.

Villti fiskurinn virtist vera mjög heilbrigður og höfðu eigendurnir ekki verulegar áhyggjur af sjúkdómum. Nýrnaveiki er ekki þekkt í Altevatninu en hinsvegar er fiskurinn að einhverju leyti smitaður af fiskiandarmaðki. Það er bandormur af tegundinni Eubotrium crassum, og E. salvelini en lirfustig þessara orma er mjög algengt í villtri bleikju. Lirfurnar eru hjúpaðar inn í hvítar kúlur sem liggja við meltingarveginn, einkum í kring um skúflangana. Ef smitið er mikið geta lirfukúlurnar legið inni í þunnildunum. Reynslan af eldinu í Bardu var þó að eftir eldi á villibleikjunni eru lirfurnar einkum við meltingarveginn og hafa alla jafna ekki neikvæð áhirf á fiskgæðin. Aðrir sníkjudýrasjúkdómar, svo sem af völdum Costiu eða Tricodinu eru vel viðráðanlegir.

Við áframeldi á villtum fiski getur oft verið vandkvæðum bundið að fá fiskinn til að taka þurrfóður. Það var meðal annars reynsla bænda á Austurlandi (Íslandi), sem reyndu að ala villta bleikju á sínum tíma. Í eldisstöðinni í Bardu var þetta ekki vandamál. Þeir einfaldlega blönduðu þurrfóðrið með þorskhrognum í skamman tíma, og allur fiskur var fljótlega fóðraður á þurrfóðri eingöngu.

Fiskeldisstöðin byggir á endurnýtingu yfirborðsvatns. Á svona norðlægum slóðum er hitastig yfirborðsvatns flesta mánuði ársins mun lægra en sá kjörhiti fyrir bleikju sem gefur hraðastan vöxt og stystan framleiðslutíma. Til þess að auka eldishita vatnsins er notuð varmadæla sem nær að hita vatnið upp um nokkrar gráður með því að draga varma úr frárennslisvatninu. Á heimsóknartímanum (23. október) var hitastig innrennslisvatnsins 1,4 °C við endurnýtinguna og við það að fara um varmadæluna var hitastig eldisvatnsins um 6°C. Endurnýtingin í þessari fiskeldisstöð var umtalsverð þar sem aðeins 7-8% af heildar vatnsnotkuninni á hverjum tíma var nýtt vatn. Heildar vatnsnotkunin var aðeins um 700 lítrar /mínútu (tæpir 12 L/sek) þegar lífmassinn var í hámarki (um 40 tonn eða nálægt 100 kg/m³) sem gerir aðeins 0,0175 L/kg*mín. Á sumrin hækkar hitastig yfirborðsvatnsins í 14°C sem var heldur meira en eigendurnir töldu heppilegt fyrir kerfið en þeir vildu helst hafa hitastigið nálægt 10°C. Á fullri keyrslu féll sýrustig vatnsins úr pH= 7,85 niður í pH = 6,2 (vegna uppsöfnunar á kolsýru), en hætta var á meiri sýrustigslækkun þegar sumarhitinn var hæstur. Í nokkrum tilvikum hafði þurft að bæta sóda í eldisvatnið til að lyfta sýrustiginu, en það heyrði þó til undantekninga.

Fiskeldisstöðin var tvískipt, tveir eldissalir aðskildir af millibyggingu sem hýsti ýmsan búnað, fiskverkunarastöðu og aðstöðu fyrir starfsmenn. Í hvorum eldissal eru fjögur 50m³ átthyrnd ker úr áleiningum og samtals er eldisrýmið í fiskeldisstöðinni um 400m³. Kerin voru útbúin með Eco-trap frárennslisskilju, þar sem fóðurleifar og úrgangur fer út í litla miðflóttaafls-skilju en frárennslisvatnið sem er á leið í endurnýtinguna fer um miðjufrárennslisrörið. Með þessum hætti er vatnið grófhreinsað af öllum stærri ögnum og mestur hluti úrgangsins getur farið beint út í frárennsliskerfi stöðvarinnar án þess að mikið vatn fylgi með. Megin frárennslisvatnið fer frá kerjunum í tromlusíu sem inniheldur fínriðinn dúk. Þar fer fram mun meiri hreinsun á svifögnum áður en vatninu er dælt upp í lífsíuna (biofilterinn). Vatnið sem fer frá stöðinni fer í gegn um tromlusíu sem safnar öllum úrgangi upp í þrær. Þær eru síðan tæmdar eftir þörfum og úrgangurinn borinn á tún. Vatnið sem rennur út í umhverfið er því vel hreinsað og ekki þörf á að geisla það með UV-ljósi, enda ekki vitað um neinar sjúkdómsvaldandi eða skaðlegar bakteríur í fiskeldisstöðinni.

Mynd 2: Hjá Villmarksfisk eru notuð átthyrnd ker úr áleiningum. Þau raðast haganlega saman og góð nýting verður á húsplássi.

Mynd 3: Í kerjunum er tvöfalt frárennsli til að grófhreinsa fóðurleifar og úrgang frá vatninu sem fer í endurnýtinguna.

Í hvorum sal er ca. 30m³ ferkantaðar lífsíur. Þetta eru hripfilterar þar sem vatnið fellur í gegn um sérstaka nethólka sem liggja í ca. 0,5 m3 knippum sem er staflað saman í hillu. Hillan er skermuð af með segldúk en lofti dælt inn undir hólkaknippin í rýmið milli vatnsborðs og hólka. Neðan við hilluna er síðan skúffa eða þró þar sem vatnið safnast saman áður en því er dælt í gegn um súrefnishólk áður en það fór aftur inn í eldiskerin.

Mynd 4: Biofilterinn var um 30 rúmmetrar fyrir hverja 200 rúmmetra af eldisrými. Í honum voru röraknippi með miklu yfirborði, sem staflað var í hyllu. Skúffan undir tók síðan við vatninu.

Mynd 5: Röraknippin í biofilternum. Óþarflega mikil óhreinindi söfnuðust í rörin og þurfa þau líklega tíðari þrif en framkvæmd höfðu verið til þessa. Of lítil hreinsun á líklega þátt í að moldarbragð var af fiskinum.

Uppbyggingin á þessum búnaði var athyglisverð auk þess sem ekki var annað að heyra á starfsmönnum en að hann virkaði nokkuð vel.

1) Köntuð ker og kantaðir biofilterar gera það að verkum að grunnflötur eldishússins nýtist mjög vel.

2) Biofilterinn virtist að mörgu leyti virka vel. Bakskolun (hreinsun) var framkvæmd fremur sjaldan, og hugsnalega of sjaldan því eitt megin vandamálið sem framleiðendur stóðu frammi fyrir var moldarbragð af fiskinum. Við því er þó hægt að bregðast með því að svelta fiskinn í hreinu vatni fyrir slátrun. Líklega mun þó reynslan sýna að þörf sé á að hreinsa biofilterana oftar en gert hefur verið.

Hugsanlega er líka betra að snúa hólkunum í biofilternum lárétt en ekki lóðrétt. Þegar vatnið rennur yfir lóðrétta hólkana þykknar örverufilman smám saman og slitnar síðan í tægjum niður í söfnunartankinn, sundrast við súrefnisbætinguna og dælinguna og mynda svifagnir í eldisrýminu. Við þéttingu hólkanna fer vatnið einnig að draga sig saman í rásir og brotnar því sífellt verr upp í smáa dropa og virkni biofiltersins minnkar. 

3) Röraknippin í biofilternum voru laus í hillunni og því auðvelt að tína þau út til hreinsunar. Jafnframt er lítil fyrirhöfn að byggja við filterinn og auka við rúmmál hans ef þurfa þykir.

Mynd 6: Tromlusía hreinsar stærstu agnirnar úr vatninu sem kemur frá kerjunum, áður en því er lyft upp í biofilterinn.

Mynd 7: Súrefnisíblöndun. Ekki þarf alltaf að nota dýrar súrefniskeilur til að súrefnisbæta vatn.

Í fiskeldisstöðinni var eigin súrefnisframleiðsla til íblöndunar í eldisvatnið. Með öllu var raforkunotkunin í stöðinni um 70-80 KW en kílówattstundin fékkst á um 2.40 ísl. kr. Að sjálfsögðu var þarna vararafstöð enda allur þessi búnaður mjög háður rafmagni.

Sláturstærð fisksins var um 300-500g , þ.e. porsjons-fiskur = einn fiskur á disk. Í stöðinni var slátrunar og vinnsluaðstaða og fiskinum pakkað í frauðplastkassa. Kæling var með flöguís. Fiskurinn var allur seldur á innanlandsmarkaði , einkum til veitingahúsa á Oslóarsvæðinu. Verðið er 65 Nkr/kg eða um 650 Ísl. kr. fyrir slægðan fisk til framleiðanda, sem þá á eftir að greiða flutninginn með flugi, en sá kostnaður var um 8-9 Nkr. á hvert kíló. Fiskurinn var allur tálknhreinsaður þó óljóst væri hver hefði gert kröfu um það, hugsanlega gamall vani sem mun kosta mikla vinnu þegar sláturmagnið vex. Gert var ráð fyrir að um 2.5 ársverk þyrfti í eldið sjálft, en meira vinnuafl þarf við slátrun og frágang á fiskinum.

Mynd 8: Aðal hitagjafinn er varmadæla. Á heimsóknartímanum var eldishitinn um 6°C en aðeins 1,4 °C í innrennslisvatninu.

Mynd 9: Súrefnisframleiðslutæki. Eigin súrefnisframleiðsla er mun hagstæðari en kaup á súrefni á þessum stað.

Tíminn verður að leiða í ljós hvort Villmarksfisk tekst að ná 80 tonna ársframleiðslu úr 400 rúmmetra eldisrými. Með hámarks þéttleika um 100kg/m³ þarf sumsé að slátra lífmassanum tvisvar á ári. Eldið byggir á að ala villtan fisk og hann veiðist á talsverðu stærðarbili. Stærstu fiskana þarf því ekki að ala í marga mánuði upp í sláturstærð og á því byggist framleiðslumagnið en er einnig jákvætt fyrir jafna afsetningu yfir árið. Að auki má gera ráð fyrir að villt bleikja taki talsverðan vaxtarkipp þegar hún kemur í eldi og fær nóg að éta. Villti fiskurinn er sumsé orðinn eldri en jafn stór fiskur væri úr eldi og geymir í sér nokkra vaxtargetu. Slíkur uppbótarvöxtur er vel þekktur hjá bæði villtum fiski og eldisfiski og kemur fram þegar aðstæður batna, t.d. þegar hitastig vatns hækkar upp í kjörhita eða þegar fæðuframboð vex.

Veiðarnar á villifiskinum kosta auðvitað nokkurn tíma og fyrirhöfn. Engu að síður virðist vera meiri hagkvæmni í að afla efniviðs í eldið með þessum hætti, úr því það er mögulegt, en að ala seiðin sjálfir, enda myndi það kosta einhvern meiri varma og meiri búnað en nú er til staðar í fiskeldisstöðinni.

Mynd 10: Lítil tromlusía sá um að hreinsa frárennslisvatnið. Úrgangi var safnað í þrær og hann síðan notaður sem áburður á tún og akra.

Mynd 11: Hjá VillmarksFisk var aðstaða til vinnslu og pökkunar á fiskinum.

Endurnýtingarkerfi á Íslandi.

Heimsóknin til Villmarksfisk var mjög fróðleg  fyrir mann sem hefur verið að grufla í bleikjueldi í mörg ár. Sérstaklega var merkilegt að sjá endurnýtingarkerfi sem virtist virka ágætlega í svona köldu og fersku vatni. Það sýnir að möguleikar eru á bleikjueldi jafnvel þar sem vatnsmagn er af skornum skammti. Í þessu tilviki var varminn fenginn í vatnið með varmadælu sem dró varmann úr frárennslisvatninu frá kerjunum. Varmadælan er fremur orkufrek en á Íslandi er víða að finna heitt vatn og volgrur með varma sem hægt væri að nota í stað varmadælu. Vegna endurnýtingarinnar þarf tiltölulega litla heitavatnsnotkun því nýtt kalt vatn inn í kerfið er ekki mikið.

Gallinn við endurnýtingarkerfi er einkum sá að þau krefjast dælingar á vatni og búnaðar til að hreinsa og súrefnisbæta vatnið. Raforka verður því ævinlega að vera til staðar og því er vararafstöð algert lykilatriði. Allur tæknibúnaður er kostnaðarsamur og þarfnast reglulegs eftirlits og vöktunar. Hinsvegar ætti að fást góð nýting á eldisrými og þeirri orku sem kemur inn í kerfið.

Annar galli við endurnýtingarkerfi er að ekki er auðveldlega hleypt niður úr kerjunum ef menn óska þess af einhverjum ástæðum. Við það fer vatn út úr kerfinu og því getur orðið hliðrun eða breyting á vatninu (hitastigi, súrefnisinnihaldi, köfnunarefni, sýrustigi) í samtengdum kerjum sem varir í nokkurn tíma.

Troms Steinbit as.

Á eyjunni Senja er Troms steinbit með klakfiskastöð fyrir hlýra (Anarhichas minor). Raunar er þetta stærsta klakfiskastöð í heimi fyrir þessa fisktegund. Hlýri er kaldsjávartegund sem finnst aðeins í norður Atlantshafi og kann að vera álitlegur eldisfiskur á norðlægum slóðum. Við fiskeldisdeildina á Hólum hefur því verið fylgst með framþóun hlýraeldis, fjallað um hann í kennslunni og klakfiski safnað. Því var áhugavert að heimsækja Troms Steinbit í leiðinni.

Hjá Troms Steinbit er stór hópur klakfiska og mikil hrognaframleiðsla. Hrygningartímar eru tveir, náttúrulegur hrygningartími sem er frá sept-des. og ljósastýrður hrygningartími að vori. Búið er að yfirstíga flest vandamál varðandi klakfisk, frjóvgun og meðhöndlun hrogna. Helst verða afföll á frumfóðrunarstigi en að öðru leyti gengur framleiðslan vel. Hinsvegar hafa fáir aðilar lagt út í matfiskeldi á hlýra enn sem komið er og því á Troms Steinbit í vandræðum með að losna við afurðir sínar, sem eru hlýraseiði.

Mynd 12: Troms Steinbit er í einföldu og ódýru húsnæði, dúkklæddri bogaskemmu.

Mynd 13: Klakfiskur hjá Troms Steinbit er geymdur í grunnum lengdarstraumsrennum.

Dagur 2

Fiskideild Háskólans í Tromsö

Á öðrum degi heimsóknarinnar var fyrst farið um ganga fiskideildar hálskólans í Tromsö, kíkt á aðstæður og spjallað við sérfræðinga, til að fá aðeins nasasjón af því sem þar fer fram. Við háskólann fara fram mjög víðtækar rannsóknir og kennsla á fiskum, bæði í fiskifræði, fiskeldi og fiskveiðum en einnig varðandi meðferð og úrvinnslu sjávarafurða. Þar er eru einnig kennsla og rannsóknir varðandi rekstur sjávarútvegsfyrirtækja. Margir Íslendingar hafa sótt sína menntun á sviði sjávarútvegsfræði og tengdra greina til háskólans í Tromsö en þeim hefur fækkað verulega á undanförnum árum. Ástæður þess má væntanlega rekja til minnkandi áhuga Íslendinga á að mennta sig í fræðum tengdum fiski og til stofnunar sjávarútvegsdeildarinnar við háskólann á Akureyri, þó þar séu undarlega fáir nemendur miðað við þýðingu fisks fyrir íslenskt þjóðfélag.

Eftir yfirreið um háskólann var litið við hjá Fiskeriforskningen þar skammt frá, en það er sjálfstæð rannsóknarstofnun sem sinnir rannsóknum á sviði fiskeldis og meðferð sjávarfangs.

 Havbruksstasjónen í Tromsö as.

Loks var farið í skoðunarferð í rannsóknarstöðina í Kårvika sem reyndar heitir Havbruksstasjónen í Tromsö as. Auk undirritaðs og Björns Steinars var Helge Tveiten, sérfræðingur í æxlun hlýra, með í för. Rannsóknarstöðin er sjálfstæð eining sem leigir út aðstöðu til rannsókna til þeirra sem þess óska. Til dæmis geta sérfræðingar og stúdentar frá háskólanum, eða sérfræðingar frá fiskeriforskningen fengið leigða aðstöðu þarna til að vinna að sínum rannsóknum. Í Kårvika eru margvíslegir möguleikar til rannsókna og er reynt að útbúa aðstæður sem henta hverjum og einum eftir þörfum. Rannsakendur leigja rannsóknarherbergi eða svæði undir fisk og þar er hægt að stilla umhverfisaðstæður eftir óskum hvers og eins, svo sem hitastig og seltu í eldistönkum. Þessi rannsóknaraðstaða var greinlega vel nýtt og upp pöntuð langt fram í tímann.

Mynd 14: Veturinn var kominn í Kårvika þann 25. október.

Í Kårvika voru bleikjur af Svalbaraða og Hammerfeststofni, en þeir stofnar hafa einkum verið rannsakaðir í tengslum við bleikjueldi í Noregi. Eins og kunnug er hafa mjög margar og margvíslegar rannsóknir verið gerðar á bleikju í Kårvika, til dæmis tilraunir varðandi vöxt og fóðrun. Nú um stundir virtust þó ekki miklar rannsóknir í gangi á bleikju, enda er þorskurinn orðinn eitt aðal rannsóknarefnið í norsku fiskeldi, eins og víða annarsstaðar. Meðal annars mátti greina áherslur í rannsóknum á atferli þorsks og annara tegunda því til staðar voru myndavélar og önnur tól til að fylgjast með hegðun fiskanna í kerjunum við margvíslegar aðstæður.

Mynd 15: Bleikjan í Kårvika var kunnugleg í útliti við fyrstu kynni.

Í Kårvika gat að líta margar tegundir fiska auk annara tegunda. Auk bleikju og þorsks sá ég þarna hlýra, sólflúru (Solea solea), tjarnasíld (Sik = ferskvatnsfiskur) og rauðan kóngakrabba.

Mynd 16: Kóngakrabbi. Ýmsir mjög fjarskyldir ættingjar bleikjunnar voru þarna til húsa, en áhugaverðir engu að síður.

Mynd 17: Klakfiskur í hillum. Helge Tveiten kannar áhuga hlýrans til æxlunar.

Mynd 18: Í rannsóknarstöðinni í Kårvika leigja rannsakendur herbergi, þar sem hægt er að stýra flestum umhverfisþáttum.

Vesterålen

Vegna tímaskorts var ekki mögulegt að keyra niður til Vesterålen og skoða bleikjueldið þar, enda eru vegalengdirnar miklar og vetur skollinn á. Í staðinn reyndi ég að spyrjast fyrir um þetta eldi því þar er bleikjueldi stundað í sjókvíum allt árið um kring. Jafnframt er þar lang stærsti hluti bleikjuframleiðslunnar í Noregi sem líklega nálgast 500 tonn á þessu ári en var ríflega 300 tonn árið 2002.

Eins og margir vita á bleikja erfitt með að þrífast í full söltum sjó yfir veturinn, þegar sjávarhiti lækkar. Yfir sumarmánuðina kann hún hinsvegar vel við sig í sjónum og tekur út mikinn vöxt. Vandamál bleikjunnar í köldum vetrarsjó eru einkum tengdar vökvajafnvægi (jónajafnvægi) og afföll verða mikil ef fiskurinn kemst ekki í ferskara vatn.

Kvíaeldið í Vesterålen byggir á því að nota kvíar sem eru klæddar með vatnsheldum dúk í efsta metranum. Ferskvatn er látið buna í kvína yfir veturinn og búið til ferskara yfirborðslag, þar sem fiskurinn getur komið upp og drukkið. Þannig má komast hjá afföllum og virðist þetta eldi ganga ágætlega. Byggingarkostnaður við eldisrými í kvíum er mun minna í samanburði við uppbyggingu á landi og því gefur þessi aðferð möguleika á aukinni framleiðslu.

Áframeldi á bleikju í kvíum hlýtur að vera álitlegt við íslenskar aðstæður, a.m.k. yfir sumartímann. Slíkt eldi hlýtur þó að taka mið af því að hægt sé að slátra upp úr kvíunum fyrir veturinn. Til þess að það megi verða þarf að koma til markaður fyrir frystan fisk. Þess ber að geta að nú þegar hefur smávægilegt magn af lausfrystum bleikjuflökum verið sett á markað. Mjór er mikils vísir.

Bleikjueldið í Noregi hefur vaxið hægt og var helst að heyra að það væri m.a. af markaðslegum ástæðum. Bleikjan hefur einkanlega verið seld á innanlandsmarkaði og hafa framleiðendurnir farið sér hægt til að halda verðinu uppi. Hinsvegar veit enginn hversu stór þessi markaður er eða hver tækifærin eru til útflutnings. Norskir bleikjuframleiðendur standa frammi fyrir sama vandamáli og margir kollegar þeirra annarsstaðar en erfitt er að standa undir markaðssetningu á vöru sem framleidd er í svo takmörkuðum mæli. Ekki er tekin sú áhætta að auka framleiðslumagnið mikið án þess að hafa tryggan markað til að selja á. Ef þessi hugmyndafræði verður notuð áfram er ljóst að framleiðsla á bleikju mun vaxa mjög hægt á næstu árum. 

 Þessi skoðunarferð var um margt mjög fróðleg, ekki síst heimsóknin til Villmarksfisk í Bardu. Það var stærsta bleikjueldisstöðin sem byggir á þeirri gerð af endurnýtingu sem ég hef séð. Hún vakti upp spurningar um möguleika á samskonar eða sambærilegri tækni við bleikjueldi á Íslandi, þar sem víða er hægt að fá orku með ódýrari hætti en að nota varmadælu.

Bestu þakkir fá Björn Steinar Sæter og Sten Siikavuopio fyrir skemmtilega leiðsögn og umræður. Einnig þakka ég öllum öðrum sem tóku á móti mér.

Ólafur I. Sigurgeirsson